Bureau Helsdingen is een onderzoeks- en adviesbureau voor cultuurhistorie. Wij zijn gespecialiseerd in monumenten en historische boerderijen en andere karakteristieke panden. Wij werken voor de overheid, particulieren en erfgoedorganisaties. Via dit weblog informeren wij u over onze projecten.
Onzichtbaar waardevol
oktober 12th, 2011Dat dingen niet altijd zijn wat ze lijken, wordt duidelijk uit enkele Quick Scans die Bureau Helsdingen heeft uitgevoerd. Drie boerderijen, allen in het Groene Hart, zijn bouwhistorisch positief gewaardeerd maar geen is als zodanig aangemerkt door de gemeenten. Dit komt waarschijnlijk doordat de bouwhistorische waarde niet direct zichtbaar is.
De boerderij in Bergambacht is in 1951 gebouwd. Het heeft daardoor niet de klassieke historische uitstraling die bij monumenten verwacht wordt. Het bouwjaar is echter wel sprekend omdat in die periode weinig bouwactiviteit was, zeker van boerderijen. Ook is het ontwerp van het pand geïnspireerd op de voorganger die plaats heeft moeten maken voor de uitbreiding van de provinciale weg.
Aan de Bonrepas in Vlist staat een boerderij uit 1928. Hoewel het nog geen 100 jaar oud is, vertelt het wel een historisch verhaal. De boerderij is namelijk gebouwd door de eigenaren van de historische boerderij aan de overzijde van de straat. Daarmee is het een ‘dochterboerderij’ en onderdeel van een groter verhaal en ensemble. Indertijd is het op een plek gebouwd die daarvoor nog nooit gebouwd is geweest. Toch is het zodanig in het landschap ingepast dat het beschermde dorpsgezicht er zelfs door wordt versterkt.
In het buitengebied van Kamerik is een uitzonderlijk bouwpatroon aanwezig. De boerderij op de Houtwal maakt hier onderdeel van uit. Helaas is het drastisch verbouwd waardoor ook hier het uiterlijk niet zeer beeldbepalend is. Maar de historische kern en de locatie geven het pand toch een aanzienlijke bouwhistorische waarde.
Deze voorbeelden tonen aan dat cultuurhistorie, ensemblewaarde, typologie doorslaggevend kunnen zijn bij een bouwhistorische waardering. Deze criteria zijn echter niet direct herkenbaar waardoor een pand makkelijk ondergewaardeerd kan worden. Als gemeenten maar ook eigenaren hier meer oog voor krijgen, wordt het risico verkleind op het verloren gaan van ons culturele erfgoed.
Dijkversterking drukt op dijklint
juni 1st, 2011
Het Waterschap Rivierenland staat voor een grote uitdaging. De Lekdijk moet in het dijkvak Kinderdijk – Schoonhovense veer versterkt worden om een eventuele dijkdoorbraak te voorkomen. De historische lintbebouwing op de dijk moet daarbij zoveel mogelijk gespaard blijven. Aan Bureau Helsdingen de vraag om een cultuurhistorische inventarisatie te maken zodat er een verantwoord plan opgesteld kan worden.
Bij dit project was de opgave van de opdrachtgever zeer concreet. Hierdoor hebben we onze werkwijze goed kunnen toespitsen op de vraag. Bij de inventarisatieronde was het van groot belang om de ligging van de panden ten opzichte van de Lekdijk te betrekken. Dit aspect hebben we terug laten komen in het speciaal ontwikkelde formulier dat per adres is ingevuld. Ook is het cultuurhistorisch waardevolle groen (zoals boomgaardjes, karakteristieke tuinen en hennepakkers) bij de inventarisatie betrokken.
Van de circa 450 adressen bleek een relatief hoog aantal cultuurhistorische zeer waardevol. Veel van het oude dijklint is bewaard gebleven. Tijdens het veldwerk is echter ook gebleken wat het resultaat kan zijn van een dijkverzwaring. Eerdere dijkverzwaringen hebben het dijklint op verschillende plekken onderbroken waarbij soms de oude bebouwing volledig is gesloopt.
De inventarisatie is noodzakelijk in het kader van de m.e.r. (Milieu effect rapportage) en dient om een goede afweging te kunnen maken tussen de technische alternatieven. Per adres is een overzicht gegeven van de geïnventariseerde waarden en e.e.a. is ook op kaart verwerkt. Bureau Helsdingen is daarom zeer verheugd te merken dat het waterschap Rivierenland het cultuurhistorische aspect tijdig betrekt in de planvorming.
Inventarisatie beeldbepalende panden Vlaardingen
mei 17th, 2011In de gemeente Vlaardingen is Bureau Helsdingen in opdracht van Dorp Stad en Land op pad geweest om alle beeldbepalende panden van de stad op een lijst te zetten en deze panden te waarderen. Er is hierbij gelet op:
- Ontstaansgeschiedenis / lokaal belang;
- Architectonische waarde;
- Situering;
- Bouwtechnische staat.
Uit deze waardering volgt een score. Aan de hand van statistieken is daarna in overleg met de gemeente een ondergrens gesteld voor de score van een beeldbepalend pand.
Van de ruim 800 aangedragen panden zijn er uiteindelijk zo’n 500 over gebleven. Deze panden worden in bestemmingsplannen opgenomen als karakteristieke bebouwing.
Daglonershuisje gereconstrueerd
mei 5th, 2011In Vlist is in 1992 een daglonershuisje met de oude materialen opnieuw opgebouwd. Om het voor de toekomst te bewaren wilden de eigenaren de formele bestemming bij de gemeente omzetten van ‘recreatiewoning’ naar ‘vaste bewoning’. Op haar beurt vroeg de gemeente om een verantwoording voor deze opwaardering in de vorm van een bouwhistorische verkenning. Bureau Helsdingen heeft deze voor de eigenaren opgesteld.
Het huisje is het beste te zien vanaf de rivier de Vlist. Het grondoppervlak beslaat niet meer dan 30m². Naast de begane grond had het een kleine kelder en een zolderverdieping. Het oorspronkelijke pand was gebouwd voor minvermogende polderwerkers, jagers of landarbeiders van de nabij gelegen boerderij ‘Rust Roest’. Daglonershuizen als deze waren zeer basaal en werden gebouwd op goedkope grond die voor weinig andere doelen konden worden gebruikt. Dit specifieke huisje staat op een klein schiereilandje, ongeschikt voor agrarisch gebruik en dicht bij het werk.
Toen de huidige eigenaren dit pand kochten, was het in zeer slechte staat. Zo slecht dat zij besloten het af te breken en het met de oorspronkelijke materialen opnieuw op te bouwen volgens het originele ontwerp. De gelegenheid is aangegrepen om het pand van moderne gemakken te voorzien. De kelder is bijvoorbeeld vergroot en er zijn dakkapellen aangebracht.
Bij een gereconstrueerd pand is de cultuurhistorische waarde minder goed herkenbaar dan bij een authentiek pand. De historische lading die in het eeuwen oude metselwerk kan zitten verdwijnt wanneer moderne vaklui het nadoen. Hierdoor is de cultuurhistorische waarde echter niet volledig verdwenen. Deze reconstructie geeft immers nog steeds inzicht in de vroegere positie van dagloners in de maatschappij, hun woonomstandigheden en het ontstaan van het omliggende landschap. Dit daglonershuisje maakt de geschiedenis toegankelijk wat cultuurhistorisch zeer waardevol is.
Ondersteuning voor de Gemeente Breukelen
maart 30th, 2011De afgelopen drie jaar heeft Piet Den Hertog ondersteuning geboden aan de gemeente Breukelen. Eén dag in de week was hij werkzaam bij de afdeling Ruimtelijke Ordening & Beheer. De werkzaamheden bestonden onder andere uit de behandeling van subsidieaanvragen, deelname als secretaris aan de monumentencommissie, advisering bij bestemmingsplannen en deelname aan herbestemmingsprojecten.
Een heldere communicatie omtrent voorgenomen restauraties is een belangrijk speerpunt geweest voor de gemeente. Daarom heeft Piet intensief contact onderhouden met de monumenteigenaren. Voorafgaand aan de bouwwerkzaamheden zijn plannen en wederzijdse verwachtingen uitvoerig besproken. Maar ook tijdens de restauratie heeft Piet begeleiding geboden. Op deze manier heeft de gemeente miscommunicatie tot een minimum proberen terug te brengen waardoor de meeste restauraties volgens afspraak zijn verlopen.
Met de gemeentelijk herindeling is de functie die Piet heeft vervuld in de bestaande vorm komen te vervallen. De samenwerking tussen Bureau Helsdingen en de gemeente Breukelen is volgens beide partijen zeer plezierig verlopen. We zien toekomstige samenwerkingsverbanden daarom met vertrouwen tegemoet.
Een dubbele ensemblewaarde
maart 30th, 2011Dat monumentenzorg op meer is gericht dan historische panden alleen, blijkt uit de Quickscan die Bureau Helsdingen heeft uitgevoerd voor de boerderij Buitenoord/Oude Hof te Hei- en Boeicop. Het onderzoek wees uit dat het ensemble van dit adres de grootste historische waarde was. En wel op twee manieren.
De Hei- en Boeicopse weg is een zogenaamd polderlint. Het dateert uit de ontginningsperiode van het gebied. Bijzonder aan deze lintbebouwing is dat het een tweezijdig lint is, aan beide zijden van de weg. De ontginningsstructuur is typerend voor de streek en is hier in tact. De onderzochte boerderij maakt hier duidelijk deel van uit. Het tweede waardevolle ensemble is dat van het erf. Naast de boerderij is er een hooiberg aanwezig, een wagenschuur, een boenstoep met waterloop en een houten schuur. Ook dit ensemble is compleet en in tact.
Omdat het pand zelf redelijk verstoord is met onder andere vergrote vensteropeningen, heeft de ensemblewaarde hier de overhand. Desalniettemin zijn in het hallehuis enkele waardevolle kenmerken aangetroffen. Zo bestaat de constructie uit ankerbalkgebinten die zelfs tot de voorgevel doorlopen; een constructievorm die tot de helft van de 17e eeuw voorkwam. Enkele gebinten zijn van eiken wat na de 17e eeuw door schaarste weinig meer voorkomt.
Met de uitkomst van de quickscan hebben de eigenaren van het pand een preciezer inzicht gekregen in de waardevolle aspecten van hun bezit. Aan de hand hiervan zal de geplande verbouwing op een verantwoorde manier plaats kunnen vinden.
Bouwgeschiedenis terug in het zicht
maart 30th, 2011
Trapgevel goed zichtbaar op een oude foto
Van het gemeentelijk monument Dorpsstraat 55 te Giessenburg is de oudste gevel uit de 17e eeuw sinds lange tijd aan het zicht onttrokken. Op slechts enkele centimeters afstand van deze stadsboerderij is in de 19e eeuw de pastorie van de Nederlands Hervormde kerk gebouwd. In 1983 werd dit pand gesloopt en kon de westgevel van de stadsboerderij de zon weer even voelen. Eventjes maar, want op dezelfde plek verrees al snel het huidige kerkelijk centrum ‘De Rank’. Maar ook dit pand lijkt snel te verdwijnen omdat het niet meer aan de wensen voldoet. Het kerkbestuur is tegenwoordig eigenaar is van zowel ‘De Rank’ als van de monumentale boerderij. Hierdoor was het beter mogelijk de verschillende belangen op elkaar af te stemmen. In het kader van dit project hebben we de Bouwhistorische Opname gemaakt van Dorpsstraat 55.
Op basis van nader onderzoek hebben we nieuwe conclusies getrokken en acht bouwperiodes kunnen onderscheiden. Allen hebben hun sporen in het pand achtergelaten. Elke gevel vertelt een eigen hoofdstuk van de bouwgeschiedenis. De verborgen westgevel met de vele bouwsporen is daarbij het hoogtepunt. Het bevat delen van de eerste gevel, de resten van de 17e-eeuwse trapgevel en een venster uit de begintijd. Dat deze gevel terug in het zicht komt, is van groot belang voor de beleving van het pand. Maar ook de verwaarloosde19e-eeuwse achtergevel verdient extra aandacht, aangezien het nieuwe kerkelijk centrum hier tegenaan gebouwd moet worden. De nieuwbouw kan een aanvulling zijn op dit monumentale pand door bijvoorbeeld aan te sluiten op het originele 19e-eeuwse ontwerp van de achtergevel. Hiervoor dient de gevel eerst te worden ontdaan van latere ingrepen. Zo wordt deze negende bouwfase hopelijk een succesvol feit.
Trapgevel is nog steeds zichtbaar.
Een groeiend graf
maart 28th, 2011De Historische Vereniging Arkel en Rietveld heeft in 2009 de gemeente Giessenlanden gevraagd om het familiegraf van ‘de Rijke Muller’ tot gemeentelijk monument te maken. H.J.F. Muller was een bekende verschijning in Gorichem aan het begin van de twintigste eeuw. Hij had zijn fortuin en zijn bijnaam te danken aan zijn carrière in de houthandel en -verwerking. De weduwe Muller heeft ervoor gezorgd dat het graf, dat uiteindelijk niet in Gorichem maar in Arkel is gebouwd, voor de eeuwigheid in het beheer is van de gemeente. Om het markante graf de monumentenstatus te kunnen geven, heeft de gemeente Bureau Helsdingen gevraagd de redengevende omschrijving op te stellen.
De cultuurhistorische betekenis die de familie Muller aan het graf heeft gegeven, is medebepalend geweest voor het eindadvies. Een tweede onderdeel waar naar is gekeken, is de gaafheid. Hier stuitten we op een bekende discussie omdat het graf niet alleen uit een mausoleum en een grafkelder bestaat. Het derde onderdeel is de groenaanleg. En in tegenstelling tot steen is groen veranderlijk. Zo veranderlijk zelfs dat de wortels van de vier bijbehorende taxussen schade toebrachten aan het mausoleum en het perkje. Om die reden zijn vier van de drie planten verwijderd. Het oorspronkelijke ontwerp is daardoor aangetast. Is het graf dan nog wel gaaf?
Op basis van onder andere deze twee criteria is Bureau Helsdingen tot een positieve omschrijving gekomen van het beeldbepalende familiegraf.
Prinsesseboerderij te Goejanverwellesluis
januari 25th, 2011Deze boerderij is bekend uit de Nederlandse geschiedenis omdat hier in 1787 prinses Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van Stadhouder Willem V enige tijd door de Patriotten gevangen werd gehouden.
In opdracht van de nieuwe eigenaars hebben we van deze boerderij de bouwhistorie onderzocht en een reconstructietekening gemaakt van de 17de eeuwse plattegrond van de boerderij. Deze reconstructie is de basis geworden voor een door Bureau Helsdingen gemaakt compleet herstelplan met herbestemming van de stal tot woonruimte (tekeningen, begroting, bestek en aanvraag fiscale aftrek instandhoudingskosten) Dit alles is door ons verwerkt in de aanvragen voor de monumentenvergunning en bouwvergunning voor de gehele boerderij, die inmiddels ook zijn verleend. Hierbij behoorden ook het ontwerp voor een traditionele 17de eeuwse eikenhouten spiltrap, 17de eeuwse betegelde schouwen en de restauratie van de binnenluiken.
De bouwhistorie is zonder meer interessant te noemen. Eerdere onderzoekers gingen uit van een datering in het midden van de 17de eeuw. Wij hebben op grond van een kaart uit 1602 aangetoond dat het pand tenminste vijftig jaar ouder is. Het pand is niet als boerderij gebouwd. De oorspronkelijke functie is niet bekend, maar het zou een tolhuis kunnen zijn geweest. Pas in de 2e helft van de 18de eeuw werd er een stal achter gebouwd, en werd het als boerderij in gebruik genomen. Deze stal is omstreeks 1900 verlengd en van nieuwe gevels voorzien.
BRIM subsidieaanvragen
januari 20th, 2011In 2011 zijn er weer BRIM subsidies aangevraagd voor rijksmonumenten door ons adviesbureau. Voor gemeente ‘Stichtse Vecht’ hebben wij verschillende aanvragen gedaan. De aanvragen voor het oude gemeentehuis van Breukelen ‘Boom en Bosch’ en de kerktoren van Nieuwer ter Aa liggen nu bij de rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. ‘Boom en Bosch’ is een groot monumentale buitenplaats die nu in gebruik is bij de gemeente ‘Stichtse Vecht’. De toren van Nieuwer ter Aa is eigendom van de gemeente en daarom heeft de gemeente deze toren dan ook in haar portefeuille.
Ook hebben wij voor stichting ‘Molenwijk’ een subsidie aanvraag ingediend voor een buitenplaats in Zeeland die zij in beheer hebben. Naast een grondige verbouwing moet het pand ook onderhouden gaan worden. Hiervoor is de subsidie dan ook aangevraagd. Er is onderscheidt gemaakt in verbouw en onderhoud.
Verder zijn er door ons nog 5 aanvragen gedaan voor particulieren.
Een BRIM subsidieaanvraag is een aanvraag voor een periode van 6 jaar. Wij hebben voor deze aanvragen een inspectierapport opgesteld. Hiervoor worden de panden grondig onderzocht op zowel onderhoud als op bouwkundige en constructieve problemen. Het inspectierapport dient als onderlegger voor de aanvraag. Aan de hand van deze onderlegger wordt er een kostenraming door ons gemaakt en hieruit volgt een meerjarenplan en een meerjarenbegroting. De aanvraag wordt door ons online ingevoerd en de eigenaren hebben er geen omkijken naar.