Iedere generatie woont, werkt, bouwt en verbouwt. Al deze werkzaamheden laten bouwsporen achter in het historische gebouw. Bouwhistorie is het onderzoeken wat het pand zelf vertelt over zijn geschiedenis. Er wordt gekeken naar de constructie van een gebouw, naar de vorm, de bouwtechniek, het materiaalgebruik en het interieur. Oude foto’s en kaarten, archiefgegevens en verhalen van vorige bewoners kunnen dit onderzoek aanvullen en verrijken. Zo ontstaat een beeld van de geschiedenis van één gebouw of van een groep gebouwen.

Bouwhistorisch onderzoek met waardestelling (soms ook cultuurhistorisch onderzoek genoemd) wordt vaak uitgevoerd voorafgaand aan verbouw of herbestemming van een historisch pand. Doordat inzichtelijk wordt gemaakt waar de historische waarden zich in het pand bevinden, kunnen deze beter worden meegenomen in de planvorming. Daarnaast kan bouwhistorisch onderzoek andere doeleinden dienen zoals onderbouwing voor cultuurhistorische waardenkaarten of wetenschappelijke kennisvermeerdering.

Bureau Helsdingen stelt bouwhistorische rapporten op volgens de Uitvoeringsrichtlijn bouwhistorisch onderzoek met waardestelling (URL 2007). Hierin worden drie typen bouwhistorisch onderzoek onderscheiden:

Wij hebben voor alle drie de typen onderzoek de benodigde kennis en ervaring in huis. Indien nodig kunnen we daarnaast ook de benodigde tekeningen of aanvullende onderzoeken opstellen. Soms komt een klant bij ons met een zeer specifieke vraag en is het type onderzoek dat de vraag kan beantwoorden direct duidelijk. In andere gevallen gaan wij samen met de klant kijken naar de aard en omvang van de onderzoeksvraag om zo het best passende onderzoek te formuleren. Altijd wordt voorafgaand aan het onderzoek de onderzoeksvraag, het type, de reikwijdte en de diepgang van het onderzoek vastgesteld in een offerte.

Bouwhistorische inventarisatie

Dit type onderzoek vindt plaats op gebiedsniveau. Het gaat hier niet om enkele panden, maar om het in kaart brengen en waarderen van bebouwingsstructuren of ensembles. Denk aan een specifiek historisch ensemble als een oude boerderij met erf en bijgebouwen of een fabriekscomplex. Ook kan gekeken worden op straat-, wijk-, dorps- en stadsniveau. Dit type onderzoek bestaat bijna altijd uit een beoordeling van de buitenzijde van de objecten. Op basis van dit type onderzoek worden de waargenomen of te verwachten (bouw)historische waarden in kaart gebracht.

Dergelijke onderzoeken dienen vaak als basis voor de vervaardiging van bijvoorbeeld bouwhistorische- of cultuurhistorische waardenkaarten of verwachtingskaarten. Bij de ontwikkeling van ruimtelijk beleid kan ook teruggegrepen worden op dit soort onderzoeken. Een bouwhistorische inventarisatie kan vorm en richting geven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de leefomgeving, als basis dienen voor omgevingsplannen of de gemeentelijk monumentenlijsten.

Bouwhistorische verkenning

De bouwhistorische verkenning kijkt op gebouwniveau naar een pand. Op hoofdlijnen worden de bouwgeschiedenis en de aanwezige cultuurhistorische waarden in een pand in kaart gebracht. Het onderzoek gebeurt op basis van veldwerk waarbij exterieur en interieur worden onderzocht, aangevuld met een beknopt archiefonderzoek. Uit het onderzoek volgt een waardenstelling met waardestellingstekeningen.

Een bouwhistorische verkenning wordt gebruikt bij de beoordeling door een gemeente of commissie voorafgaand aan een restauratie of verbouwing. Daarnaast kan voor dit type onderzoek worden gekozen wanneer van te voren onvoldoende bekend is of er historische waarden aanwezig zijn, of wanneer deze zich achter afwerklagen bevinden en dus aan het zicht zijn onttrokken.

Bouwhistorische opname

Een opname vindt eveneens plaats op gebouwniveau maar is uitgebreider dan een verkenning. Het bestaande gebouw wordt in meer detail vastgelegd waarvoor soms meerdere locatiebezoeken nodig zijn. Daarnaast wordt een uitgebreider archiefonderzoek gedaan, kunnen opnametekeningen worden gemaakt of kan destructief onderzoek worden verricht. Dit laatste is het plaatselijk verwijderen van niet-historische interieurafwerkingen: voorzetwanden, pleisterlagen of verlaagde plafonds om de onderdelen daarachter in kaart te brengen. Bij grote gebouwen met veel ruimtes kan een ruimteboek worden opgesteld om de aanwezige interieurafwerkingen in weer te geven.

Dit type onderzoek kan zich ook beperken tot een deel van een gebouw en wordt dan wel een bouwhistorische deelontleding genoemd. Voor een opname kan worden samengewerkt met andere specialismen, zoals bijvoorbeeld kleurhistorisch onderzoek, dendrochronologisch onderzoek (dateren van houtsoorten) of onderzoek naar historische interieurs. Het onderzoek leidt uiteindelijk tot een gedetailleerde waardestelling met waardestellingstekeningen.

Een bouwhistorische opname kan als basis dienen voor een restauratie, verbouwing of herbestemming waarbij ingrijpende wijzigingen plaatsvinden aan het gebouw. Ook kan hiervoor gekozen worden wanneer er veel hoge historische waarden verwacht worden. Een deelontleding/-opname kan uitgevoerd worden wanneer een specifiek deel van een gebouw gedetailleerd onderzocht moet worden. Daarnaast kan een eerder uitgevoerde verkenning hiermee worden uitgebreid, nadat moderne afwerklagen verwijderd zijn en nieuwe waardevolle elementen aan het licht zijn gekomen.